Ҡуш ҡайындың береһе

Заманында үҙ тиҫтерҙәрем араһында дан тотҡандарҙың береһе булдым. Юҡ-юҡ, әле һеҙ уйлағанса шаталаҡ, һуғыш суҡмары түгел, ә гармунсы ғына. Өҫ тә үе нә, йырсы ла. Тальянкамды һуҙып, ауыл көйҙәрен һыҙҙырып ебәрҙемме – бөтә ауыл халҡы ҡапҡа алдына сығып тыңлар ине. – Э-эй, ошоноң тауышы!.. – тиешер ине ҡатын-ҡыҙ, әбей-һәбей. – Өҙҙөрә лә һуң!.. – тиешер ине ир-егет, ҡарт-ҡоро, көнләшеп. Ҡайһы бер гармун яфалаусылар араһында үсләшкәндәр ҙә аҙ булманы. Кеме күректе тиш келәп китә, кеме тел төймәләрен шаҡарып, һындырып ташлай... Булды инде. Ҡайҙа бай рам, ҡайҙа туй – мин шунда, ҡайҙа уйын, кис ултырыу – мин шунда, һәр ерҙә лә почет елле. Ул осорҙа миңә ун ике-ун өс йәштәр самаһы ине. Ә гармунда уйнарға нисек өй рәндемме? Быныһы ла хикмәтле. Әле мәктәпкә төшмәгән, моңло гармун та уышына ғашиҡ, ауыҙ-морон һыуын йыя алмай йөрөгән иҫәүән бер малай инем. Бер көндө урам аша ғына йәшәгән күршебеҙ төрлө-төрлө төҫтәге нур һибеп, емелдәп торған гармун күтәреп ҡайтып инде. Шул көндән алып, кис ҡорон, бол дорона сығып ултыра ла әллә нәмәләр ҡысҡырта башлай. Көй тиһәң, көйгә оҡ шамай. Ҡайһы бер телдәрен, минең көйгән йәнде үсекләгән төҫлө, ҡат-ҡат, ҡат-ҡат баҫып йөҙәтә. „Их, үҙемдеке булһа ине шул гармун! – тип үкенесле хыял ла нып, һәр кис ҡапҡа алдындағы бүрәнә өҫтөндә теге не тыңлап ултырам. Эр гәһенә барып, бер аҙ бысҡылдатып ҡарарға ҡыйыулыҡ етмәй. Ул һиңә тәтәй тү гел. Минекеләр ундай гармунды бер ҡасан да алып бирмәйәсәк. Ә күрше – „быса“ ғына... Яралы йөрәгемә тоҙ һала... Бер көн әсәйем Алмабикә апайҙы сәйгә саҡырҙы. Үзбәкстанда йәшәгән инәйем ҡунаҡҡа ҡайтҡайны. Ҡулъяулығы менән асҡыс тотҡан: өйөн йоҙаҡлап килгән. Өйҙәрендә бер кем дә юҡ, тимәк. Ә гармун – өйҙә! Сәй мәжлесе оҙаҡ була торған. Уларҙың йоҙағы сөй менән дә асыла. Бөтә тәүәккәллекте йыйып, һы пырт тым өйҙәренә. Күҙ алдымда йәйғор төҫтәре уйнатҡан гармундан башҡа бер ни ҙә күренмәй. Таҡтанан сөй һурып алып, йоҙаҡты соҡой башланым. Асылып китте был. Хәҙер алда иң ҡурҡыныс, иң ауыр юл ята. Гармундары – төпкө өйҙәренең мөйөшөндәге комод өҫтөндә. Нисек кенә алып сығырға? Бер килгәс – арт ҡа боролоу юҡ! Ҡараҡлыҡмы был, әллә түгелме? Ҡулдарымды алға һуҙып теге мөйөшкә табан юл тотам һәм нимәгәлер баҫам. „Ғарҡ“ итеп ҡалды. – Кем йөрөй?! – Ҡалын ир тауышы яңғыраны. Күрше! Жыулап китте йөрәк, саҡсаҡ йығылып китмәнем. Сығып һыпыртырға ишекте күреп булмай. – Кем һин? – Тауыш тағы ла көслөрәк яңғыраны. Ләм-мим. Ҡойолдом да төштөм ҡурҡышымдан. Уның тороп килеүен ишетәм, һәм шул уҡ секундта ҡаты көслө ҡул ми нең ыштан балағымдан эләктереп тә алды... Тапҡан ҡайҙа ятырға! Бөттө! Бөттө... Был мине хәҙер типкеләп кенә сығарып ебәрә икән... – Бы-бы... ми-ми-ми... – Кем?! – Ыштан балағымдан һелкетә тартып ҡуйҙы. Уныһы саҡ төшөп кит мәне. – Нимә эшләп йөрөйһөң? – Ми-ми-ми... – Ғәфүрме? – Ыһы! – Ә-ә, нимә, Алма апайың ебәрҙеме? Мин йоҡлайым. Ике сәғәттән тағы ла көтөүгә. Көтөү көтөүе анһат эш түгел, көнө буйы йүгерергә кәрәк. Бар, шулай тиң. Минең эскә йылы йүгерҙе. Хатта ҡыйыуланыбыраҡ та киттем шикелле. – Ә гармуныңда бер аҙ ғына уйнап торорға буламы? Болдорҙа ғына? – Юҡ, ҡустым. Минең йоҡом килә. Хәйер, гармун тотҡаның бармы һуң һинең? Ул бит ни тәк просто! Талант кәрәк! – Ҡунаҡҡа барғанда Нурислам ағайымдың гармунында бер аҙ уйнағайным... – Һе, уйнағайным!.. Прәме уйнағанһыңдыр инде! Ул һиңә – тоттоң да уйнаның түгел, ҡустым. Ана, мин күпме яфаланам, суртым да килеп сыҡмай. – Ә-әҙ генә... Ипле генә... – Ныҡышам мин. – Әгәр ҙә мәгәр хәҙер үк уйнай алһаң – мин уны бөтөнләй һиңә бирәм. Әгәр ҙә мәгәр булдыра алмаһаң – башҡа былай килеп бимазалама! Аңланыңмы? Тураҡлап ташлайым үҙен! Йә, ал, ана, комод өҫтөндә. Бер уянғас... – Һәрмәнеп гар мунды таптым да иҙәнгә ултырҙым. Ул шырпы сыйҙы, тәмәкеһен ҡабыҙҙы. Ут яҡтыһында күҙҙәренә иғтибар иттем: юҡ, асыулы түгел һис тә, хатта киреһенсә – уның йөҙөндә ҡыҙығыу төҫмөрләнә ине. Мин, бөтә оҫталығымды һалып, өй рә нә башлаған берҙәнбер көйөмдө, – „Түңәрәк күл“де уйнай башланым... Көй бөт кәс, ипле генә тороп, гармунды комод өҫтөнә ҡуйҙым. – Молодец! Тағы ла ниндәй көй беләһең? – Ошоно ғына. – Шулай ҙа – молодец. Молодец! Ә бына минең бер нисек тә килеп сыҡмай. Мунсаға ла барып ҡараным. Юҡ и все! Давай тағы ла уйна! – Мин шатланып тағы ла „Түңәрәк күл“де урай башланым. – Давай, давай! – Оҡшап ҡалды тегегә. Ултыра торғас, мөңрәп ебәрҙе. – Улай түгел, бына былай бит ул! – Шелтәләп тә ебәрәм. Ул тырышып яңынан мөңрәй башлай. Аҙаҡ үҙем ҡушылам. Шулай ултырған саҡта Алмабикә апай дөбөр-шатыр ҡайтып инде.  – Һин – нимә, ен алмаштырҙымы әллә үҙеңде?! – тине ул, аптырап. Кәрәсин лампаһына ут ҡабыҙып маташа. – Таң һыҙыла башланы бит! – Бына, әсәһе, Ғәфүр ҡустым менән көй өйрәнәбеҙ. – Шул ғына етмәгәйне. Тапҡанһығыҙ ваҡыт. Ят. Йоҡла. Серем ит. Һин дә ос өйөңә, әсәйең юғалтып торор. Иртәгә лә көн бар. Марш! – Во! Ысынлап та! – ти күрше. – Давай, көтөүгә кил. Гармунды алып ҡайт та иртәгә Аралға кил, йәме? Вәт әй, суҡынған малай, нисек оҫта уйнай! Иртәгәһен әпен-сөпөн генә сәй эстем дә, йәнемдән дә ҡәҙерлерәк гармунды әсәйемдең иҫке яулығына төрөп, саптым Аралға. Мин килгәндә күршем Оло Таш өҫтөндә „Түңәрәк күл“де һыҙғырып көйләп ултыра ине. Мине күргәс, шатланып китте теге. – Һа-ай, афари-ин! Әллә килә, әллә юҡ, тип кенә уйлап ултыра инем. Давай, иң тәүҙә һин уйна. Ҡарап торормон да уйнап ҡарамын, һин өйрәтеп торорһоң. Батамы? – Әйҙә һуң. Тик һин иғтибарлы бул! Уйнайым. Аҙаҡ ул уйнап ҡарай. Юҡ! Юҡ инде! Оҙаҡ ҡына шулай яфаланғас, гармунға һуғып, асыуланып ҡуйҙы. – Булмағас булмаҫтыр инде, ҡустым. Давай, һин уйна, мин лутсы тыңлап ултырырмын. Уны йәлләһәм дә, гармундың тәтеүенә шатланып бөтә алмайым. Ул – мал ҡыуа, мин уның артынан йөрөп гармунда уйнайым... Ҡараһам, мал-тыуар, ашауын таш лап, минең янға йыйыла башлаған, аптырашып ҡарап торалар. Иртәгәһенә түҙмәне күрше. – Их-ма! Йә, ярар, ҡустым, гармунды үҙеңә ал да уйнай ғына бир. Минән булманы. Әгәр ҙә былай көтһәк, һыйырҙар тамам һөтһөҙ ҡаласаҡ. Ана бит, нишләп торалар! – тине ул, көрһөнөп. – Аҡсаһын берәй ҡасан индереп бирерһегеҙ әле. Шул көндән яңы дәүер башланды. Көн дә яңы көй өйрәндем. Оҙаҡ та үтмәне, атайым ҡайҙандыр өп-өр яңы тальянка алып ҡайтып бирҙе. Бына бит ул: әле берәү ҙә юҡ ине, хәҙер – бер үҙемә ике гармун!.. *** Унынсы класты тамамлап йөрөгән саҡ. Ауыл йәштәре ниңәлер хәтәр дәртләнеп китте. Матур ғына концерт әҙерләп, ете-һигеҙ саҡрым алыҫлыҡта ятҡан күрше ауылға барҙыҡ. Шунда, үҙ ғүмеремдә тәүге тапҡыр, бер ҡыҙыҡайға ғашиҡ булдым. Йылмайыуҙары, буй-һыны, йөрөштәре, күҙ ҡараштары... Сәхнә ситенә менеп ҡунаҡлаған бер еүеш танауҙан ипле генә итеп тегенең исемен һо рашам. Сәлимә икән. Ҡалай матур исем. Концерт башланды. Егет-ҡыҙҙар йыр лай, бейей, ә мин шаршау артында гармунда уйнайым. Ниһайәт, миңә лә сират етте. Алып барыусы шаҙра Хисами: – Ғәфүр Бәширов башҡарыуында „Зәңгәр күлдәк“, – тип иғлан итһә лә, үҙем сыҡҡас, ҡул сабыуҙарҙы баҫып: – „Сәлимәкәй“, – тип төҙәттем. – Сәлимәгә бағышлана. Әлеге еүеш танау сырҡылдап көлөп ебәрҙе. Еңе менән ялтырап торған танау аҫтын һөртөп: – Сәлимә апай, – һиңә! Әле генә һорашып торҙо! – тип яр һалып ҡысҡырмаһынмы, әй. Гө-өр итеп ҡалды тамаша залы. Күҙ сите менән генә Сәлимәгә ҡарап алам, ул яулығы менән йөҙөн ҡаплаған. Гармунымды һыҙҙырып ебәреүгә зал ты нып ҡалды. Йөрәгемде сихырлап өлгөргән шул ҡыҙыҡайға ҡарап, аң ла йыш һыҙ тәүге хис-тойғоларым даръяһына сумып, йырлап ебәрҙем... Йыр йырланып бөтөр-бөтмәҫтән аяғүрә тороп ҡул саба башланылар. Дер һелкенеп торҙо зал, йыр оҡшап ҡалды. Ҡат-ҡат сығарып йырлаттылар. Шыбыр тиргә батып бөттөм. Концерттан һуң уйын башланды. Йәштәр араһында Сәлимә күренмәне. Төштә генә күренгәндәй булды ла ҡуйҙы. Гармунымды ҡо саҡ лап, таң ат ҡас ҡына ҡайтып индем. Был хыялыйҙың хыялы хыял ғына булып ҡалған, тип уйлайһығыҙмы? Юҡ шул! Ике ауылдың араһын көн дә тапаным, күрше ауыл малайҙары менән һуғышып, дуҫлашып бөттөм – Сәлимәне бер кемгә лә бирмәнем. Был донъяға беҙ бер йән булып тыуғанбыҙ булып сыҡты. Ул минең хыялымдың иң яҡты бер йондоҙо булды! Сәлимәкәй, Сәлимә... *** Хеҙмәткә алдылар. Диңгеҙ-океандар гиҙеп, ярты донъяны урап сыҡтым. Шиғыр юлдары менән көн дә хат оҙаттым, һағыныу һәм матур хыялдар гөлләмәләре менән көн дә хат алдым. Ике йыл шулай булды. Ҡапыл хаттар туҡталды. Ғазап башланды. Ай үтте, ике, өс ай... Хат артынан хат яҙҙым, һәм бер көндө сит ҡул менән яҙылған хат килеп төштө. Атаһы яҙған. „Яҙғы ташҡында, һыуҙа бата башлаған малайҙарҙы ҡотҡарған сағында, үҙе фажиғәле һәләк булып ҡуйҙы...“ Йәшен һуҡтымы ни – аҫты өҫкә килде донъямдың. Их, Сәлимәкәй, Сәлимә... Нисек мәрхәмәтһеҙ был донъя! Хәҙер нишләрмен һуң һинһеҙ, һинһеҙ был тормошта нисек кенә итеп йәшәрмен?! ...Ҡара бушлыҡта көн артынан көн уҙҙы. Хеҙмәт срогым тулды. Тағы ла ике йылға тороп ҡалдым, күңел һыҙлауҙары баҫыла төшһөн тинем... Тыуған ауылыма ҡайтып төшкәндә, халыҡ бесәнгә сыҡҡайны. Эштең иң ҡыҙыу осоро. Әй берҙәремде солан артына урынлаштырҙым да, тирә-яҡты бер аҙ күреп ҡайтыу ниәте менән, Таллы тауына менеп киттем. Аҙаҡ күрше ауыл зыя ратына юл ал дым. Таба алманым Сәлимәмдең ҡәберен. Кисләтеп кенә ҡайтып индем. Мине өй тулы туғантыумаса ҡаршы алды. Таң һыҙылғансы ултырҙыҡ. Икенсе көндө, гармунымды алып, Нөгөш буйына сыҡтым. Элек һәр йәй, Өс ти рәк янында усаҡ яғып, уйын ойоштора торғайныҡ. Бында бөтә тирә-яҡ йәштәре йыйыла. Уйындың дәррәү сағы тура килде. Ике гармун, бер нисә ҡурай көс түгә, түңәрәк эсендә ете-һигеҙләгән пар туҙан туҙҙыра. Уларға ситтән генә бер аҙ ҡарап торҙом да гармунымды һуҙып ебәрҙем... Онотмағандар әле мине, онот мағандар! Көйгә ҡушылып ҡул сабыуҙар китте, гармун-ҡурайҙар ҡушылды, һәр төрлө ауаздар яңғыраны. Ах, кемде күрәм... Өнөммө был, әллә төшөммө... Үҙ күҙҙәремә үҙем ышанмайым... Мөғжизә! Ҡыҙҙар араһынан, әкиәт һылыуы булып, Сәлимәм килеп сыҡты ла, оялсан ғына атлап, ҡаршыма килеп баҫты. Һис кенә лә үҙгәрмәгән... Хатта та ғы ла һылыуланып киткән. Шул уҡ ҡыйғас ҡаштар, шул уҡ оҙон толомдар, муйылдай ҡара күҙҙәр... Телһеҙ ҡалдым...  – Сәлимәкәй?.. – Һеҙ... һеҙ Ғәфүр ағаймы? – Бәй! Мин, әлбиттә! Ә ниңә шулай һорай ул? Әллә, хат яҙған булып, мине хөкөм итәме? – Мин бит, мин! – Гармунымды атып бәреп, үҙен күтәреп алып өйрөлткөм, бө тә донъяға оран һалып ҡысҡырғым килде, ләкин быуындар ҡатты, күҙ алдары ҡараң ғыланды, йөрәк хәлһеҙләнде... – Мин – Ғәлимә. Сәлимәнең һылыуы! Ғәлимә? Һылыуы? Тимәк... Бер секунд эсендә кисергән ғазаптарым яңынан терелде...