Йүргәк исеме ҡушыу... йәки Асылына күрә есемеме? Әхмәр ҒҮМӘР-ҮТӘБАЙ

Сәскәләр нәфислеге, ҡылыстар сыңы...

Яйы сыҡҡанда тағы ла бер төркөм исем-атлылылар хаҡында әйтеп китергә кәрәктер. Ундайҙар иһә совет осоро неологизмы йоғонтоһонда бөтөнләй мәғәнәһе булмаған яһалма ялтырауыҡ исемдәрҙе йөрөтөүселәр. Уларының иһә, бөтөнләй яҙмыштары булмай, булған хәлдә лә үҙҙәренеке булмай сыға. Ундайҙарҙың тормошо декорация ғына, хатта милли рухтары ла лозунгылар рәүешендә һымаҡ. Шағирә Зөлфиә Ханнанованың “Уйланайыҡ! Яҙмышыбыҙ һәм иманыбыҙ тураһында” тигән бер гәзиттәге мәҡәләһенә берәү ҙә битараф ҡалмағандыр: “...алдан өс-дүрт йәшлек малай йүгерә. Арттан хафаланып өләсәһе ҡысҡыра: “Джери, сынок, не торопись!” – тигән була. Йөрәгем өҙөлөп төшә яҙҙы. Америка йәнһүрәтендәге сысҡандың ҡушаматын ҡушҡандар  бит балаға! Хәҙер урыҫтарҙа балаларына Виолетта, Джонни кеүек урыҫ менталитетына хас булмаған исемдәр ҡушырға тырышҡан була бит...“ тип, Зөлфиә лә балаға дөрөҫ итеп исем ҡушыу мәсьәләһенең мөһимлеген билдәләп үтә. Былар барыһы ла “Исеменә күрә есеме” тигән әйтемдең әһәмиәтен аңламауҙан килә. Үкенескә күрә, беҙҙең милләттә лә бар ундай мәғәнәһеҙ исемдәрҙе ҡушыусылар. Беҙҙең яҡта ошондай ят мәғәнәһеҙ исемдәрҙе балаларына ҡушыусыларға бер инәй асыуланып: “Эй,ҡайҙан табалар һуң ундай мәғәнәһеҙ исемдәрҙе? Уларҙы бит урыҫтар хатта эттәренә лә, бесәйҙәренә лә ҡушмай”, - тигәйне.

Исемдең есемгә, йәғни кешенең асылына, булмышына бәйле әһәмиәтен нисек аңлатырға була һуң? Белеүебеҙсә, исемде беҙгә мулла йәғни Хаҡ Тәғәлә, дин менән мөнәсәбәте булған кеше ҡуша. Әйтеүҙәренсә, был саҡта бәндәнең ғәмәл дәфтәрендә ҡушылған исеме менән тамғаланып, компьютерҙа сайт, электрон адрес йә файл асылғандай, махсус пункт-урын асыла икән. Унда кешегә ошо исемгә Хаҡ Тәғәлә тарафынан тәғәйенләгән ҡот, бәрәкәт, ырыҫ, бәхет, уны уңышлы, бәхетле һәм оҙон ғүмерле итә торған мәғлүмәт, энергия килә һәм әгәр ҙә бәндә үҙ асылына, диненә, лөғәтенә һәм милләтенә хас булмаған исем-атлы булһа, юғарыла һанап үтелгән Хоҙай бүләгенән мәхрүм ҡала. Сит йә мәғәнәһеҙ исем-аттарҙы йөрөтөүселәрҙең яҙмыштары булмауын, уларҙың тормошта уңмауын Хаҡ Тәғәләнең бүләгенән мәхрүм ҡалыуына бәйләп аңлаталар ҙа инде. Дөрөҫөрәге, был осраҡта уларҙың үҙҙәрендә түгел ғәйеп, ә шундай исем биреүсе атай-әсәйҙәрендә, уларҙың ошо хәҡиҡәтте аңлап етмәүендә.

Яңы тыуған сабыйға йүргәк исеме биреүҙә элек беҙҙең халыҡта һис тайпылышһыҙ үтәлә торған йола һаналған. Йүргәк исемен хатта сабыйҙың әсәһенә лә әйтмәгәндәр, уны тик кендек инәйҙәре генә оло сер итеп һаҡлар булған. Йүргәк исеме биреү сабыйға үҙ исемен ҡушҡанға тиклем уны ен алыштырыуҙан, күҙ тейеүҙән, нәмә ҡағылыуҙан һаҡлау маҡсатында башҡарылған. Мин, мәҫәлән, беҙҙең халыҡта ни өсөн йүргәк исеме ҡушылыуының бер сәбәбен һуңыраҡ аңланым. Баҡтиһәң, яңы тыуған сабыйҙың йәне эйәһе йоҡлаған саҡта ирекле рәүештә уның тәненә инеп-сығып, башҡа тарафҡа сәйәхәт  ҡылып йөрөй ала икән. Әйтәйек, сабый йоҡлап китте лә, йәне сәйәхәт ҡыла икән, ти. Һәр йән эйәһенә кире ҡайтҡан саҡта әгәр ҙә уға йүргәк исеме ҡушылмаған булһа, ул яҡын-тирәләге ошо уҡ халәттәге икенсе баланың тәненә инеп китә лә, тегеһенең сәйәхәттән һуңғараҡ ҡалып ҡайтҡан йәне был сабыйға һыйынырға мәжбүр була. Баҡтиһәң, беҙҙе өләсәйҙәр “ен алыштыра” тип ҡурҡытҡан күренеш ошо була икән дә. Бына һиңә кәрәкһә!  Ошо урында йөҙәрләгән сабыйҙар бер юлы тыуған балалар табыу йорттарында ниндәй хәлдәр барғанын күҙ алдына килтереп ҡарағыҙ. Ә бит беҙҙең халыҡта йүргәк исеме ҡушыу йолаһы бар, тип әйтер берәү. Ә ул исемдәрҙе хәҙер кемдәр ҡуша һуң? Акушерҙармы? Шәфҡәт туташтарымы? Бала табыу йорттарының баш табибтарымы?

Беҙҙең халыҡта ете быуын туғандары араһында бер үк исемде ҡушыу ныҡ тыйылған. Был йола ла һуңғы ваҡытта онотола бара. Әгәр ҙә туғандар араһында бер үк исемле ике кеше булһа, уларҙың береһе бәхетле, ырыҫлы, икенсеһенең ғүмере ҡыҫҡара, тигән аңлау бар. Ни өсөн тигәндә, бында ла әлеге лә баяғы ғәмәл дәфтәрендәге ҡот, бәрәкәт йыйылмаһы урыны булған исемгә барып төртөләбеҙ. Кем белә, бәлки өлөшлө бәндә төшөнсәһе лә ошо күренешкә, дөрөҫөрәге, кешенең үҙ асылына тап килгән исем йөрөтөүенә бәйлелер.

Атаҡлы авар яҙыусыһы Рәсүл Ғамзатов “Минең Дағстаным” тигән китабында исемдәрҙең мәғәнәһе хаҡында шундай һүҙҙәр әйткән: “Ҡыҙҙар исеме йондоҙҙар балҡышына һәм сәскәләр нәфислегенә оҡшарға, ә ир-ат исемендә ҡылыстар сыңлауы һәм китаптар аҡылы сағылырға тейеш”. Әлбиттә, шағирҙың әйткән һүҙҙәре бер ниндәй ҙә мәғәнә аңлатмаған исемдәргә ҡағылмай. Яңы тыуған балаға мәғәнәле исем ҡушыуҙан башлана кешенең бәхетле көнитмеше, уңыштарға өлгәшеүе, оҙон ғүмерле,ҡотло, ырыҫлы булыуы.

Мәғәнәһеҙ исем – аҙашҡан яҙмыш 

Аҙағы "Тамаша" журналынының яңы (июль-август) һанында.